Schijnzelfstandigheid: van VAR, Wet DBA naar VBAR

 

Nieuwsblogs ZZP & schijnzelfstandigheid

 In ons eerste nieuwsblog over zzp’ers gingen we op hoofdlijnen in op de diverse aspecten rondom schijnzelfstandigheid, de handhaving van de Belastingdienst die in 2025 wordt ingezet en in 2026 wordt uitgebreid, wat de gevolgen en risico’s zijn als er sprake blijkt te zijn van schijnzelfstandigheid en je hoe, zowel opdrachtgever als opdrachtnemer, kan voorkomen dat daar van sprake van is. Daartoe werden o.a. de Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (DBA) en de Wet Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden (VBAR).

In het tweede deel gingen we nader in op het begrip schijnzelfstandigheid en in welke gevallen de relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer als een verkapt loondienstverband kan worden aangemerkt.

Voorts bespraken we in het derde deel welke preventieve middelen er zijn die je – zowel als opdrachtgever en opdrachtnemer – kunt inzetten om schijnzelfstandigheid te voorkomen dan wel te minimaliseren. Daarmee wordt voorkomen en de kans daarop tot een minimum beperkt, dat er naheffingsaanslagen aan de opdrachtgever wordt opgelegd en dat de opdrachtnemer zijn status als zelfstandig ondernemerschap voor de inkomstenbelasting en btw kwijtraakt.

In dit vierde deel bespreken we het voorstel van de wet Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden (hierna: VBAR, met beoogde inwerkingtreding in juli 2026) en de voorlopers VAR en DBA. De VBAR is bedoeld om zzp’ers meer duidelijkheid te geven wanneer hij of zij als werknemer of als zelfstandige wordt aangemerkt (door de Belastingdienst of derden). Aan bod komen praktische en juridische gezichtspunten van genoemde wetgeving en kijken we naar de toekomst wat de VBAR voor de zzp’er in petto heeft.

De juridische context van zelfstandigheid

 

De grens tussen het werken als zelfstandig ondernemer en het werken in loondienst is het centrale punt van het huidige arbeidsrecht. Waar voorheen de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR) tot 2016 zekerheid vooraf bood, ligt de verantwoordelijkheid nu bij de opdrachtgever en opdrachtnemer gezamenlijk om de arbeidsrelatie correct te kwalificeren. Het doel van de huidige wetgeving is het bestrijden van schijnzelfstandigheid: situaties waarin iemand formeel als ZZP’er werkt, maar feitelijk de positie van een werknemer inneemt.

 

Het fundament: De arbeidsovereenkomst (Art. 7:610 BW)

 

Om te bepalen of er sprake is van een loondienstverband, dient elke arbeidsrelatie getoetst te worden aan artikel 7:610 van het Burgerlijk Wetboek (BW). Er is sprake van een arbeidsovereenkomst indien aan drie cumulatieve criteria wordt en hierna nader worden toegelicht:

•     Persoonlijke arbeid: De werknemer is verplicht de arbeid zelf te verrichten;

•     Loon: Er is een tegenprestatie voor de verrichte werkzaamheden;

•     Gezagsverhouding: De werkgever heeft de bevoegdheid om instructies en aanwijzingen te geven over de inhoud en organisatie van het werk.

Daarnaast stelt artikel 7:611 BW dat partijen zich als ‘goed werkgever’ en ‘goed werknemer’ tot elkaar moeten verhouden. Tegenover de arbeidsovereenkomst staat de overeenkomst van opdracht (Art. 7:400 BW), waarbij de opdrachtnemer werkzaamheden verricht buiten een dienstverband en zonder gezagsverhouding.

De Wet DBA en de verschuiving naar de praktijk

 

De Verklaring ArbeidsRelatie (VAR) is sinds 2016 opgevolgd door de Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (Wet DBA). Uitgangspunt daarbij is dat partijen (opdrachtgevers en opdrachtnemers) geacht worden samen te kijken hoe de uit te voeren werkzaamheden worden ingeschaald als zijnde arbeid in loondienstverband of als zelfstandige.

 

Wet DBA: afbakening arbeidsverhouding en zelfstandige

 

Bepaling van het juridische onderscheid tussen te verrichten werkzaamheden in loondienstverband of als zelfstandige is een arbitraire, zoals alleen al uit de tot op heden bekende wetgeving en jurisprudentie blijkt.

Een arbeidsverhouding (artikel 7:610 BW) wordt geduid als:

De arbeidsovereenkomst is de overeenkomst waarbij de ene partij, de werknemer, zich verbindt in dienst van de andere partij, de werkgever, tegen loon gedurende zekere tijd arbeid te verrichten.

 

Vier elementen die bij een arbeidsverhouding bepalend zijn:

•     Gezagsverhouding: de werkgever geeft instructies en aanwijzingen;

•     Persoonlijke arbeid: de werknemer moet de opdracht zelf uitvoeren;

•     Loon: tegenprestatie voor de werkzaamheden;

•     Werknemer en werkgever dienen zich tot elkaar te verhouden als goed werknemer en goed werkgever (artikel 7:611 BW).

 

Tegenover de arbeidsovereenkomst staat aldus de overeenkomst van opdracht:

Een overeenkomst van opdracht (7:400 BW) wordt geduid als:

De overeenkomst van opdracht is de overeenkomst waarbij de ene partij, de opdrachtnemer, zich jegens de andere partij, de opdrachtgever, verbindt anders dan op grond van een arbeidsovereenkomst werkzaamheden te verrichten die in iets anders bestaan dan het tot stand brengen van een werk van stoffelijke aard, het bewaren van zaken, het uitgeven van werken of het vervoeren of doen vervoeren van personen of zaken.

 

Elementen die bij een overeenkomst van opdracht bepalend zijn:

•     Er geldt geen gezagsverhouding;

•     Er is geen sprake van een overeenkomst van aanneming (artikel 7:750 BW);

•     De opdrachtnemer draagt zelf verantwoordelijkheid voor uitvoering opdracht;

•     Opdrachtgever en -gever verhouding zich jegens elkander als goed opdrachtgever en goed opdrachtnemer (artikel 7:401 BW);

 

 

Rechtspraak & Wet DBA

 

Het uitgangspunt is dat de feitelijke uitvoering van het werk bepalend is, niet enkel de tekst van het contract. Belangrijke jurisprudentie heeft dit verder ingevuld:

•     Deliveroo-arrest (maart 2023): De Hoge Raad bevestigde dat de kwalificatie afhangt van alle omstandigheden van het geval in onderlinge samenhang bezien;

•     Uber-arrest (februari 2025): Een cruciale uitspraak waarin de feitelijke inbedding in de organisatie en de mate van sturing zwaarder wogen dan de formele zzp-status;

•     ECLI:NL:GHAMS:2026:163: Recente rechtspraak die benadrukt dat elke casus individueel beoordeeld moet worden zonder een starre ‘alles-of-niets’ benadering.

Actieve Handhaving door de Belastingdienst (vanaf 2025)

 

Na jarenlang een handhavingsmoratorium te hebben gehanteerd, is de Belastingdienst per 1 januari 2025 gestart met volledige handhaving:

•     Focus: De handhaving richt zich op risicogroepen en gedwongen zelfstandigheid;

•     Naheffingen: Bij onjuiste kwalificatie worden loonbelasting en premies werknemersverzekeringen nageheven. Deze naheffingen gaan in beginsel niet verder terug dan 1 januari 2025;

•     Boetes: In 2025 geldt een overgangsperiode waarin geen vergrijpboetes worden opgelegd als partijen kunnen aantonen stappen te zetten tegen schijnzelfstandigheid. Vanaf 2026 kunnen bij opzet of grove schuld wel vergrijpboetes worden opgelegd.

De Nieuwe Wet VBAR (Beoogde inwerkingtreding juli 2026)

 

De Wet Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden (VBAR) is bedoeld om de onduidelijkheid van de Wet DBA op te lossen. 

 

Het nieuwe toetsingskader (De WZOP-toets)

De VBAR introduceert een stapsgewijze beoordeling:

Stap 1: Werknemer (Sturing): Is er sprake van werkinhoudelijke of organisatorische sturing? Worden er instructies gegeven en is het werk ingebed in de organisatie?;

Stap 2: Zelfstandige (Ondernemerschap): Indien er sturing is, wordt gekeken of de werkende voor eigen rekening en risico werkt (bijv. acquisitie, eigen verzekering, ondernemersrisico);

Afweging: Als beide elementen aanwezig zijn, bepaalt het zwaartepunt de kwalificatie.

Het Rechtsvermoeden

 

Een cruciaal onderdeel is het civielrechtelijke rechtsvermoeden. Bij een uurtarief onder de € 36,- (gebaseerd op het eerdere voorstel van € 32,24) wordt vermoed dat er sprake is van een arbeidsovereenkomst. De bewijslast ligt dan bij de opdrachtgever om aan te tonen dat het géén dienstverband betreft.

 

Praktisch Stappenplan voor de Opdrachtgever

 

Om aan bovenstaande wetgeving te voldoen en risico’s te beheersen, dient de opdrachtgever de volgende stappen te doorlopen:

Stap 1: Inventarisatie en Risico-analyse
Breng alle lopende overeenkomsten met zzp’ers in kaart. Identificeer of zij werk doen dat feitelijk ook door werknemers wordt uitgevoerd;

Stap 2: Tariefcheck (Rechtsvermoeden)
Controleer of uurtarieven onder de grens van het rechtsvermoeden liggen (€ 36,-). Bij tarieven onder deze grens is de juridische kwetsbaarheid groot;

Stap 3: Toetsing op Sturing en Inbedding
Beoordeel of de zzp’er instructies krijgt over de werkuitvoering en of de werkzaamheden een geïntegreerd deel zijn van de reguliere bedrijfsactiviteiten. Indien er sprake is van sterke sturing zonder ondernemersrisico, is er sprake van schijnzelfstandigheid en gelden de rechten en plichten uit een arbeidsverhouding;

Stap 4: Gebruik de Webmodule Beoordeling Arbeidsrelaties
Raadpleeg de webmodule voor een objectieve voorspellende waarde over de arbeidsrelatie. De VBAR kent een stevige rol toe aan dit instrument;

Stap 5: Aanpassing van de Samenwerking
Indien uit de toets blijkt dat er risico’s zijn, pas dan de feitelijke werkwijze aan (minder sturing), bied een arbeidsovereenkomst aan, of beëindig de opdracht;

Stap 6: Dossiervorming en Bewijslast
Leg schriftelijk vast welke stappen u onderneemt om schijnzelfstandigheid tegen te gaan. Dit is essentieel om in 2025/2026 (en nadien) boetes bij controles te voorkomen.

.